Accountants rijden geen Porsche

Het was aan het begin van deze eeuw dat de accountant zijn rol als onkreukbare notabele verspeelde. Natuurlijk werd er al eerder aan zijn status geknabbeld, net als bij andere vrije beroepsbeoefenaren. Maar vlak na de start van het nieuwe millennium ging het echt mis. Bij de ondergang van de Amerikaanse energiereus Enron draaide een team van niet-zo-onafhankelijke accountants in Houston een berg administratie van de cliënt door de versnipperaar, in een poging te redden wat er te redden viel. Dat resulteerde in het uiteenvallen van één van de meest prestigieuze accountantskantoren ter wereld, dat op dat moment vijfentachtigduizend medewerkers had.
Ooit waren accountants degelijke huisvaders met een eerzaam beroep. Ze werkten vanuit een keurige kantoorvilla in het dorp. Voor de deur stond veelal een hoekige beige Volvo stationcar: een degelijke tank met genoeg bagageruimte voor een vakantie met het hele gezin, liefst op een camping met respect voor de zondagsrust.
Maar de kantoorvilla groeide door vele fusies en overnames uit tot een groot glazen kantoor langs de snelweg. Er werd gepraat over full service concepten, one-stop-shopping, een warenhuis van diensten, global firms. De tarieven stegen, de vennoten noemden zichzelf partners. Minder dan een BMW kon eigenlijk niet op de parkeerplaats. Het aantal Porsches in de top van de organisatie nam toe.
Ondertussen werd de accountant onderwerp van scherpe kritiek. Wie betaalt, bepaalt, riepen de critici. De stevige incidenten rondom accountants hielpen niet. En vier, vijf, zes ton per jaar verdienen roept vragen op, ondanks de keurige uitleg over risicocomponenten, onzeker ondernemerschap en pensioenvoorziening.
Inmiddels wordt er door gebruikers gepleit voor een salarisplafond voor accountants. Hooguit een Balkenendenorm, fulmineren de meer activistische criticasters, die iedere euro meer als 'perverse prikkel' afdoen. Pikant is natuurlijk dat de naamgever van die norm inmiddels zelf werkt bij een groot advieskantoor en dus wat meer naar huis brengt. Als autoliefhebber zoeft de oud-premier nu door het land in zijn eigen Porsche Panamera, door de fabrikant gretig geafficheerd als maatstaf voor succes. Maatstaf voor afgunst, in de optiek van veel minderbedeelden. Auto's roepen nu eenmaal emotie op, dat zie je aan de grote aandacht voor de Maserati van de baas van een woningcorporatie. Een auto die het symbool werd van de graaicultuur aan de top.

Hoe de accountant van aangeschoten wild weer een notabele te maken? Natuurlijk eerst en vooral door het werk beter te doen. Topkwaliteit mag geld kosten. Ik denk dat de oplossing daarbij ook gezocht moet worden in de menssoort die zich tot het accountantsvak geroepen voelt. Dus moeten vanaf de eerste dag van de opleiding de ingebakken integriteit en de onkreukbare inborst weer flink worden benadrukt.
Naïef wellicht, maar geef mij maar weer een degelijke, beetje saaie accountant met zo'n Volvo station. Bij een betrouwbaar beroep horen degelijke, betrouwbare auto's. Accountants rijden geen Porsche. Zo'n lawaaiige Panamera of Cayenne is toch meer iets voor reclamejongens en gewiekste oud-ijzer-handelaren. Niet doen.

Graaiers

In het kielzog van de kredietcrisis heeft de term 'graaiers' een grote vlucht genomen. Het woord is synoniem geworden voor topmannen van financiële instellingen en andere commerciële organisaties, die gretig hun zakken vulden terwijl medewerkers op straat kwamen te staan. Grootverdieners die zich na een - soms kort en weinig succesvol - dienstverband als bestuurder lieten wegsturen met een fortuin. Genoeg geld om de rest van je leven vanaf je jacht, al champagne drinkend, neer te kijken op het gepeupel, zonder gewetensbezwaren. Graaiers zitten overal, ook in de politiek. Eerst schuimbekken ze over de 'exorbitante zelfverrijking' van bestuurders, om daarna voor veel geld zelf commissaris te worden bij een grote bank.

De volkswoede over graaiende topmannen is begrijpelijk, want het doet zeer als je zelf werkeloos bent en moet toekijken hoe gewiekste bazen alleen oog hebben voor hun persoonlijke gewin. Iemand als Rijkman Groenink heet een graaier: een bank naar de verdommenis helpen en daarna met dertig miljoen op zak een kasteel bouwen aan de rand van een keurig dorpje aan de Vecht. Maar wat te denken van een voetballer die, amper twintig jaar oud, komt voorrijden bij de training van het Nederlands elftal? In een Audi R8, een sportwagen met een vanafprijs van ruim honderdtweeëntachtigduizend euro. Is dat een graaier? Wat te denken van een voetbalcoach die wordt weggestuurd na een slecht seizoen en nog even een paar miljoen meekrijgt als afkoopsom? De laatste twee zijn in de ogen van velen vooral helden.
Ik werk al heel lang voor accountants; eerst voor een Big Four-kantoor en inmiddels alweer jaren voor de overkoepelende beroepsorganisatie. Ooit waren accountants de notabelen van het dorp, samen met de huisarts, de dominee en de notaris. Maar inmiddels huizen ze in enorme glazen kantoren, met zacht ronkende zwarte BMW's in de parkeergarage. Dat helpt niet bij de integere uitstraling. Onder druk van commercieel belang hebben ze bovendien zaken laten gebeuren die niet passen bij hun beroepscode. Dat is niet fraai en het moet beter. Daar zijn we het allemaal over eens.
De media hebben zich er gretig op gestort; accountants zijn de nieuwe zondebokken, na de bankiers. De krant staat er dagelijks vol van. In DWDD praten Matthijs van Nieuwkerk en Jeroen Smit liefst tien minuten lang over de bonentellers. 'Greed, hebzucht', daar komt het allemaal van, aldus beide journalisten. Waar of niet waar, het voelt wat opmerkelijk uit de mond van een presentator die jaarlijks vijfhonderdendrieduizend euro verdient bij de Verenigde Arbeiders Radio Amateurs. Ik gun Matthijs iedere cent van dat bedrag, want hij werkt er hard genoeg voor. Maar toch.

Deze week hoorde ik een topbestuurder van een veelgeplaagd accountantskantoor uit Amstelveen excuses maken tegenover veertig van zijn collega-beroepsgenoten. Het voelde oprecht, kwetsbaar en nederig en werd met applaus beloond.
Drie dagen later richt de krant van wakker Nederland zijn pijlen op een volgend kantoor, waarvan de partners ook zouden 'graaien met vastgoed'. De strenge onafhankelijkheidsregels voor accountants maken het hen bijna onmogelijk om in aandelen te beleggen. Dus zoeken ze naar andere voorzieningen voor hun pensioen. Voor een beroepsgroep die zwaar onder vuur ligt blijkt een belegging in vastgoed echter ook een brug te ver.
Om dat meteen 'graaien' te noemen, dat vind ik toch inflatie van dat begrip. Laten we de aanduiding 'graaiers' wel exclusief houden voor hen die dat echt verdienen. Een rijk man is niet meteen een Rijkman. Beleggen in vastgoed als pensioenvoorziening of miljoenen pakken met falend bestuur, dat zijn toch twee dingen. 

Naast het artikel over de geplaagde accountants staat op de voorpagina van De Telegraaf een grote foto van het Nederlands elftal. De twintigjarige jongen met die Audi van bijna twee ton staat rechts. 'Oranjeliefde bloeit op', staat er onder. 'Graaiers', dacht ik zelf meteen. Maar ik heb dan ook niks met voetbal.

Schelmenstreken

De halve zaterdag-Volkskrant bericht over de schelmenstreken van schrijver-columnist Martin Bril, die alweer vijf jaar geleden het tijdelijke voor het eeuwige verruilde. Ten tijde van zijn verscheiden werd hij aanbeden en bezongen in ronkend geschreven necrologieën, waarin het ging over zijn 'ogenschijnlijk simpele maar onnavolgbare stijl'. Vijf jaar later gaat het alleen nog maar over de vermeende commerciële strapatsen van een man die soms even in een knappe Volvo reed, omdat de importeur het wel leuk vond dat hij zo gek was op dat merk. Bril noemde zijn favoriete automerk in zijn stukjes overigens minder vaak dan andere automerken, maar dat wordt gemakshalve graag vergeten. Hij is opeens een corrupte copywriter, die zich liet fêteren door bedrijven in ruil voor wat positieve aandacht in zijn columns. Collega Volkskrant-columnist Max Pam moet er aan te pas komen om de herinnering aan zijn overleden vriend nog enigszins fatsoenlijk te houden. De rest van het journaille danst op het graf. Blijkbaar vergeten velen van hen dat ze zelf ook wel eens worden gevraagd voor een lucratief dagvoorzitterschapje, een betaalde gastcolumn of een debat.
Bril was een scherp observator van de wereld waarin wij leven; een wereld waarin we allen dagelijks duizenden keren worden geconfronteerd met commerciële boodschappen, merkproducten, gesponsorde activiteiten en ga zo maar door. Dat aspect van die wereld kun je natuurlijk in je observaties proberen te vermijden, maar Bril koos er voor om dat niet te doen. Ja, dan zeg je wel eens wat over je nieuwe Volvo, die net zo lekker ruikt en rijdt als iedere andere kersverse auto. Is dat erg? Helemaal niet. En ik kan me niet herinneren dat het destijds iets was om opgewonden over te doen. Er is voor journalisten nog genoeg zinnigs om over te schrijven, lijkt me. Van de doden niets dan goeds.